อี-บุ๊กส์ ในห้องสมุดมีวันหมดอายุด้วยหรือ
Source: The New York Times (March 14, 2011)

วงการสิ่งพิมพ์พูดถึงหนังสืออิเล็กทรอนิกส์หรืออี-บุ๊กมานานหลายปี จนกระทั่งฝันนั้นกลายเป็นจริง เราเริ่มทยอยเห็นหนังสือแบบไร้น้ำหมึกออกมาโลดแล่นบนโลกไซเบอร์ ยอดผู้ดาวน์โหลดอี-บุ๊กเพิ่มขึ้นแบบไม่หยุดยั้ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งการดาวน์โหลดอี-บุ๊กจากห้องสมุด ทั้งๆ ที่หลายคนก็ยังสงสัยว่ามันจะได้ผลหรือ ลองนึกถึงห้องสมุดสุดเพอร์เฟก หน้าหนังสือไม่มีวันขาด สันหนังสือไม่มีวันหลุด แถมยังสามารถยืมหนังสือจากบ้านและเราจะไม่มีวันทำมันหายอีกด้วย เพอร์เฟกไหมล่ะ

ห้องสมุดในสหรัฐอเมริกาอย่าง New York Pubic Library และอีกหลายแห่งพยักหน้าให้ความเห็นตรงกันว่า มียอดผู้ใช้บริการยืมคืนหนังสืออี-บุ๊กเพิ่มขึ้นจากเมื่อปีก่อนหลายเท่าตัวนัก ทำให้ห้องสมุดเกินครึ่งในประเทศอเมริกาต้องเพิ่มจำนวนอี-บุ๊กให้เพียงพอกับความต้องการ

หลายคนอาจสงสัยว่าอี-บุ๊กในห้องสมุดมีวิธีการใช้อย่างไร

หนังสืออี-บุ๊กมีวิธีการยืมเช่นเดียวกับหนังสือทั่วไป นั่นคือ ผู้ยืมสามารถยืมได้หนึ่งคนต่อหนึ่งเล่ม ในช่วงระยะเวลาที่กำหนด เช่น 7-14 วัน แต่จะไม่เหมือนหนังสือทั่วไปตรงที่ผู้ยืมไม่จำเป็นต้องมาโชว์ตัวที่ห้องสมุดเพื่อรับหนังสือ เพราะผู้ยืมสามารถดาวน์โหลดอี-บุ๊กได้จากที่บ้าน โดยใช้อุปกรณ์พกพาต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นโทรศัพท์มือถือ คอมพิวเตอร์ หรือเครื่องอ่านอี-บุ๊กที่เราคุ้นเคยกันดีอย่าง นุ๊ก (เจ้าของเดียวกับร้านหนังสือ Barnes and Noble) โซนี่รีดเดอร์ และคินเดล (ของ Amazon.com) เมื่อถึงกำหนดต้องคืนหนังสือ อี-บุ๊กก็จะหายไปเองโดยอัตโนมัติจากบัญชีของผู้ยืม ฟังดูเหมือนหนังสือล่องหนเลยแฮะ

แต่อี-บุ๊กก็มีข้อด้อยด้วยเหมือนกัน เพราะรายได้ส่วนหนึ่งของห้องสมุดมาจากการจำหน่ายหนังสือเก่าหรือหนังสือที่ไม่มีผู้อ่าน หรือที่เรารู้จักกันดีว่าหนังสือมือสอง แล้วห้องสมุดจะจำหน่ายอี-บุ๊กที่ไม่ได้อ่านแล้วอย่างไร

แน่นอนว่าความสะดวกสบายในการยืมคืนอี-บุ๊กนี้ ทำให้หลายคนเลิกซื้ออี-บุ๊ก แต่หันมายืมจากห้องสมุดแทน และนี่ก็ทำให้สำนักพิมพ์ยักษ์ใหญ่ 2 แห่ง นั่นคือ ไซมอนแอนด์ชูสเตอร์และแมคมิลเลียนร้อนใจ และไม่ยอมให้อี-บุ๊กของตนวางอยู่บนชั้นหนังสือล่องหนของห้องสมุดเลย

“พวกเรากำลังทำงานกันอย่างหนักเพื่อหาจุดที่จะสร้างความพึงพอใจให้กับความต้องการของห้องสมุดและปกป้องคุณค่าของทรัพย์สินทางปัญญา” จอห์น ซาร์เจน ผู้บริหารระดับสูงของสำนักพิมพ์แมคมิเลียนเขียนไว้ในอีเมล์ “เมื่อพวกเราหาจุดนั้นได้แล้ว เราจึงจะขายอี-บุ๊กให้กับห้องสมุด แต่ตอนนี้เรายังไม่ขายอี-บุ๊กเล่มไหนทั้งสิ้น” เออ เอากับเขาสิ

การทำงานของห้องสมุดและสำนักพิมพ์ต้องเอื้อซึ่งกันและกัน ฉันผลิต เธอซื้อ ฉันจำหน่าย เธอเอาไปให้ยืม แบบนี้จึงจะสมดุล แต่เมื่อเร็วๆ นี้ สำนักพิมพ์ฮาเปอร์คอลลินส์เริ่มใช้กฎใหม่ แทนที่จะจำหน่ายอี-บุ๊กให้ห้องสมุดสามารถนำไปยืมได้ตลอดอายุการใช้งาน แต่กลับจำกัดอายุของอี-บุ๊กให้เหลือเพียงการยืมแค่ 26 ครั้ง โดยเฉลี่ยแล้วอี-บุ๊กมีอายุการใช้งาน 1 ปี

บรรณารักษ์หัวปั่นกับข้อบังคับใหม่นี้ หลายคนบอกว่าไม่ยุติธรรม แถมยังต่อต้านการซื้ออี-บุ๊กจากสำนักพิมพ์ฮาเปอร์คอลลินส์อีกด้วย

“พวกเราตกใจกับข่าวนี้มาก” แอน ซิลเวอร์ ลี ผู้ซึ่งดำรงตำแหน่งหัวหน้าการจัดการวัสดุของห้องสมุด Free Library of Philadelphia ที่ตอนนี้ได้หยุดการซื้ออี-บุ๊กจากสำนักพิมพ์ข้างต้นชั่วคราว “เราต้องการอี-บุ๊ก เพราะมันเป็นความต้องการของลูกค้า ดังนั้นเราก็ต้องการอี-บุ๊กจากทุกสำนักพิมพ์ และมันจะต้องไม่แพงจนเกินไป”

เรื่องนี้จุดประกายให้เกิดเป็นข้อพิพาษระหว่างห้องสมุดและสำนักพิมพ์ เช่นเดียวกับเรื่องการตั้งราคาอี-บุ๊กที่เคยเป็นกรณีมาก่อน เวบไซต์ยักษ์ใหญ่ที่จำหน่ายหนังสือออนไลน์ที่ชื่อ Amazon กำหนดราคาอี-บุ๊กไว้ที่ $9.99 ซึ่งดูเหมือนว่าหลายสำนักพิมพ์จะไม่ค่อยพอใจเท่าไรนัก และพร้อมจะเปลี่ยนไปใช้รูปแบบการกำหนดราคาเอง เหมือนที่สำนักพิมพ์แรนดอมเฮ้าส์ประกาศว่าจะตั้งราคาอี-บุ๊กของตน โดยเริ่มต้นที่ $12.99 ไปจนถึง $14.99

ฮาเปอร์คอลลินส์แย้งว่านโยบายอี-บุ๊กสำหรับห้องสมุดนี้โบราณคร่ำครึ เกิดขึ้นก่อนที่อี-บุ๊กจะได้รับความนิยมเช่นปัจจุบันนี้ ดังนั้น กฎใหม่จึงเกิดขึ้นเพื่อใช้กับหนังสือใหม่ “เรามีข้อสังเกตว่านโยบายการขายอี-บุ๊กให้กับห้องสมุดแบบถาวรนี้ ถ้าไม่ได้รับการปรับเปลี่ยน จะส่งผลกระทบกับการเกิดขึ้นของอี-บุ๊ก ทำร้ายช่องทางการเติบโตของอี-บุ๊ก สร้างความกดดันให้กับร้านหนังสือมากขึ้น และในที่สุดแล้วก็จะทำให้ยอดขายหนังสือและค่าตอบแทนที่มอบให้นักเขียนลดลง” ว่ากันเข้าไปนั่น

ที่แน่ๆ ประเด็นนี้คงทำให้หลายสำนักพิมพ์เริ่มหันมาพิจารณานโยบายการผลิตและขายอี-บุ๊กให้กับห้องสมุดกันถ้วนหน้า หวังว่าพวกเขาจะหาข้อสรุปที่สบายใจกันทั้งสองฝ่ายได้ในเร็ววัน อย่างไรเสียก็ให้คำนึงถึงผลประโยชน์ของผู้บริโภคเป็นหลัก วงการสิ่งพิมพ์จะได้เจริญรุดหน้ายิ่งขึ้น

อ.พลอย ศรีสุโร : เรียบเรียง
ploy@eau.ac.th